در راهنمای رفتار با سالمندان درباره ی موقعیتهای روز مره تر مثل لجبازی یا بی حوصلگی صحبت کردیم اما بعضی خانواده ها با چیزی فراتر از اینها روبرو میشوند پدری که ناگهان عصبانی و پرخاشگر میشود مادری که هر عصر گیج تر و بی قرارتر است، یا عزیزی که به خانواده اش سو ظن پیدا کرده این رفتارها ترسناک و گیج کننده اند – نه فقط برای سالمند بلکه برای کسی که از او مراقبت میکند

نکته ی مهمی که مؤسسه ی ملی سالمندی آمریکا (NIA) بارها تأکید میکند این است این تغییرات رفتاری معمولاً نتیجه ی بیماری هستند نه انتخاب یا خصلت شخصیتی فرد. بیشتر این چالشها با پیشرفت زوال شناختی یا آلزایمر دیده میشوند هر چند لزوماً به این معنا نیست که هر رفتار غیر عادی نشانه ی آلزایمر است. در این راهنما شایع ترین این چالشها را همراه با راهکارهای عملی و مبتنی بر منابع علمی معتبر بررسی میکنیم

چرا شناخت این چالش ها اهمیت دارد؟

وقتی ندانید رفتار سالمندتان از کجا می آید، دو واکنش رایج رخ میدهد: یا آن را شخصی تلقی میکنید (چرا با من این طور رفتار می کند؟)، یا سعی میکنید با منطق یا بحث آن را«اصلاح کنید – که معمولاً نتیجه ی عکس میدهد. شناخت الگوی این رفتارها، اولین قدم برای واکنش درست و کاهش فشار روانی هم روی سالمند و هم روی خودتان است.

بی قراری و پرخاشگری وقتی آرامش به هم میریزد

بی قراری (Agitation) یعنی فرد ناآرام و نگران است و نمیتواند خودش را آرام کند؛ ممکن است مدام قدم بزند، نتواند بخوابد یا حتی پرخاشگری کلامی یا فیزیکی نشان دهد

چرا اتفاق می افتد؟ طبق گزارش NIA این رفتارها تقریباً همیشه یک دلیل مشخص دارند، درد جسمی بیان نشده، احساس تحت فشار قرار گرفتن برای انجام کاری مثل حمام کردن که دیگر برایش سخت یا غیر ممکن شده، سروصدای زیاد محیط، یا حتی گرسنگی و تشنگی.

چیکار کنیم؟

• • ابتدا به دنبال علت باشید نه فقط توقف رفتار

• • آرام صحبت کنید و از نشان دادن ناراحتی خودتان پرهیز کنید

• • به جای بحث به او اطمینان دهید که در امنیت است و شما کنارش هستید

• • از تماس فیزیکی ملایم مثل گرفتن دست به جای کلام برای آرام کردنش استفاده کنید

• • اگر خودتان عصبانی شدید چند نفس عمیق بکشید و تا ده بشمارید – این توصیه ی مستقیم NIA هست

• • محیط را آرام تر کنید صدای محیط را کم کنید موسیقی ملایم پخش کنید و نور طبیعی کافی داشته باشید

سندرم غروب (Sundowning): گیجی و بی قراری در عصر و شب

یکی از الگوهای رفتاری که کمتر در منابع فارسی به آن پرداخته شده سندرم غروب یا گیجی عصرگاهی است – پدیده ای که در آن علائم گیجی، بی قراری و حتی توهم از اواخر بعد از ظهر تا شب تشدید میشود

طبق گزارشات انجمن آلزایمر آمریکا (Alzheimer’s Association) دلیل دقیق این پدیده هنوز کاملاً مشخص نیست، اما عواملی مثل، خستگی ذهنی و جسمی پس از یک روز کامل، اختلال در ساعت درونی بدن و کاهش نور که باعث افزایش سایه ها و سوء تفاهم بینایی میشود در بروز آن نقش دارند.

راهکار های پیشگیرانه

• • برنامه ی روزانه ی ثابت داشته باشید

• • هر روز مقداری وقت را در معرض نور طبیعی خورشید بگذرانید

• • فعالیت بدنی روزانه داشته باشید اما برنامه را بیش از حد شلوغ نکنید

• • از نوشیدنیهای کافئین دار در اواخر روز پرهیز کنید

• • از چرت های طولانی یا خواب آلودگی در اواخر روز جلوگیری کنید

توهم، هذیان و سوءظن چه زمانی نگران باشیم؟

چه کار کنیم؟

• • درباره ی توهم یا هذیان با پزشک صحبت کنید؛ گاهی یک بیماری زمینه ای یا حتی یک دارو میتواند علت باشد

• • درباره ی درست یا غلط بودن آنچه میبیند یا فکر میکند، بحث نکنید

• • به او اطمینان دهید که در امنیت است

• • اگر شما را به دزدی متهم میکند به جای دفاع کردن پاسخ ساده بدهید و او را به فعالیت دیگری منحرف کنید ( اگر سوءظن روی یک وسیله ی خاص مثل کیف پول متمرکز است نگه داشتن یک نمونه ی مشابه در دسترس میتواند نگرانی را سریع کاهش دهد).

سرگردانی و گم شدن نکات ایمنی ضروری

طبق آمار انجمن آلزایمر آمریکا، حدود ۶۰ درصد از افراد مبتلا به زوال شناختی دست کم یکبار در دوران بیماری دچار سرگردانی یا گم شدن میشوند. این موضوع میتواند خطرناک باشد بنابراین پیشگیری اهمیت زیادی دارد.

اقدامات پیشیگیرانه

• • همیشه یک کارت شناسایی یا دستبند پزشکی با نام آدرس و شماره تماس شما همراهش باشد

• • برای اطمینان بیشتر استفاده کنید GPS از سیستم های ردیابی

• • همسایه ها را در جریان بگذارید تا در صورت مشاهده، به شما اطلاع دهند

• • یک عکس اخیر از او همیشه در دسترس داشته باشید

• • درها را قفل کنید و در صورت لزوم قفلهای اضافی در ارتفاع غیر معمول خیلی بالا یا خیلی پایین نصب کنید

• • کفش کلید و کت را از دید او دور نگه دارید تا نشانه های آماده شدن برای رفتن کمتر باشد

اگرسالمند سرگردان یا گم شد: بلافاصله با پلیس تماس بگیرید؛ منتظر نمانید هر چه سریع تر جست و جو شروع شود احتمال یافتن ایمن او بیشتر است.

رفتارهای تکراری، سؤال یا کار یکسان بارها و بارها

پرسیدن یک سؤال یا انجام یک کار به طور مکرر از رایج ترین رفتارهایی است که مراقبین را خسته میکند بهترین واکنش پاسخ دادن با همان آرامش بار اول است – یادآوری اینکه این را قبلاً گفتی معمولاً فقط باعث سردرگمی یا ناراحتی بیشتر میشود. اگر رفتار تکراری شامل کاری بی خطر است مثل تا کردن پارچه یا مرتب کردن یک قفسه میتوانید اجازه دهید ادامه دهد؛ این گونه فعالیت ها گاهی حتی به آرام شدن او کمک میکنند.

چه زمانی نیاز به بررسی فوری پزشکی دارید؟

طبق توصیه ی NIA تغییرات رفتاری ناگهانی یا سریع – به خصوص اگر با یک عفونت اخیر یا تغییر دارویی همزمان باشد – ، باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود. قبل از اینکه هر رفتار جدید را صرفاً به پیشرفت بیماری یا پیری نسبت دهید، این موارد را نیز در نظر بگیرید:

• • عفونت ادراری

• • درد بیان نشده

• • عوارض جانبی دارو

• • کم آبی یا گرسنگی زیاد

و اگر در میان این تغییرات هر نشانه ای از افکار آسیب به خود مشاهده کردید این را یک هشدار فوری در نظر بگیرید و همان روز با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید؛ تعلل در این مورد جایز نیست.

جمع بندی

مدیریت چالشهای رفتاری خاص سالمندان مهارتی است که با شناخت و تمرین به دست می آید – نه چیزی که باید به تنهایی و بدون کمک با آن کنار بیایید. نکته ی مشترک در همه ی این چالشها این است رفتار پیامی از یک نیاز برآورده نشده یا یک تغییر زیستی است نه یک انتخاب آگاهانه.

اگر به همراهی حرفه ای برای مدیریت روزانه ی این چالشها نیاز دارید تیم پرستاری ما – با تجربه ی کار با سالمندان دارای چالشهای رفتاری خاص – آماده ی کمک است برای یادگیری عمیق تر و برای شنیدن پادکست های این موضوعات هم میتوانید پادکست ها آموزشی ما را دنبال کنید.

سوالات متداول